Vígt Látrabjarg

(Gömul munnmæli, skrásett af Gísla Konráðssyni).

Látrabjarg er standbjarg, víða að sögn 300 faðma frá sæ til brúnar upp. það er frá Bjargtöngum til Keflavíkur nær fjórar mílur á lengd. í bjargi þessu verpir afarmergð svartfugla og víða er gras í því, en helzt í Lambahlíð er kölluð er; eru þar skriður með grasnýpum frá sæ upp í mitt bjargið; eru þar dalverpi, er liggja frá bjargbrúninni upp í fjallið, er svo heita næst Bjargtöngum: Djúpidalur; þar heitir ytri og innri Barðsvogur; þá Lambahlíð; neðan hlíðarinnar er nú kallaður Lögmannsvogur, síðan Oddur lögmaður braut þar skipið Svan (1715).

Er rauðkrít í dalverpum þessum góð og svo með allri bjargbrúninni. En er frá henni dregur, eru hrjóstrug holt og fjöll flatlend, eru miklu hærri bjargbrúninni, en sem uppdregin víða hvar; hæst er bergið vestast við Bjargtanga og smá-hækkar svo þaðan, því alleina er það þar fáir faðmar á hæð. Merkast má telja Barð svo kallað; er það brík ein, nær 25 faðma allt að þrítugu á lengd, en alleina 5—6 faðma á þykkt, og sumstaðar 1/2 alin, gengur hjer lakri hálfri mílu frá Bjargtöngum. Bríkin eða Barðið er um 40 faðmar að hæð, en bjargið fyrir ofan tírætt (100 faðma).

Uppi á Barðini verpur aragrúi svartfugla og síga Látramenn ofan á það annað hvort ár til fuglaveiða, þegar hann hefir næstum ungað út, um messudaga, og drepa þá allt, sem á Barðinu er, því fugl er þar mjög spakur; varpa þeir þá veiðinni ofan á hleinar, sem undir eru kringum Barðið, er svo þangað sótt á skipum, því lega er góð vestan við Barðið, þar Barðsvogur er, en veiðimenn eru dregnir upp aptur.

Við Barð þetta segja menn Barðaströnd kennda; er þó á milli Látrabjargs og Barðastrandar Rauðisandur, byggðarlag heilt og svo Skorarhlíð með Siglunesi.

Fram af Bjargtöngum í haf vestur streymir hin nafnkennda Látraröst, um útfall í norður, en í hásuður um aðfall; er svipmikið og tignarlegt að sjá röstina af bjarginu í haf út, svo langt sem augað eygir, einkum í norðanveðurs-bjartviðri og stórstraums-norðurútfalli, því þá sjest röstin glöggvast, sem hvítfossandi elfa fjelli með óðstreymi meir en tíræð allt á landsbrún út, en sær heldur eðli sínu beggja vegna, þar rastar-streymið æsir hann eigi.

Röstin liggur svo nærri Bjargtöngum, að þegar ber á henni, þó eigi sje nema stundum og einkum er veit á ókyrleika sævar, og þá þó ládeyða sje, verða menn að fara svo nærri tðngunum, að aðeins sje "árafriður", því að dýpi er nóg t. a. m. fyrir ofan klett þann, er Selkollur heitir; er þar að eins árafriður milli og lands á 20 faðma dýpi.

Það var trú manna á dögum Guðmundar biskups hins góða,að óvættur nokkur byggi í bjargi þessu, en þegar biskup fór um land með yfirsöngum og vígslum, að því segir í Sturlungu, þá er í munnmælum, að fuglveiðamenn kvörtuðu um það mjög að vættur sú spillti ærið veiðunum, kváðu hana byggð eiga í bjarginu og vera í mannslíkani, og sögðu hana vilja ráða fyrir öllu bjarginu og banaði mönnum með þeim hætti, að þá sigamenn færi á vöðum ofan, kæmi hönd loðin úr bjargi út og skæri á vaðina og færist nokkru fyrri sigari einn á þá leið sem og svo á sama hátt maður einn litlu síðan; þríþættur vaður einn hjelt honum, skárust tveir þættirnir, en hinn þriðji hjelt, en eigi þorði sá maður að láta draga sig upp á einum þætti, og er hann hafði komizt á hyllu eina, er heitir Flagahlíðarhylla, skar hann af sjer þáttinn og engi var kostur að ná honum, komust menn þó svo nærri honum, að þeir heyrðu hann kveða fyrir munni sjer lágri röddu meðan hann rjeri bakföllum upp að bjarginu:

„Halla jeg mjer að bergi.

brottu kemst jeg hvergi„.

Guðmundur biskup sá, að hjer þurfti úr að ráða, fór undir bjargið og stefndi fyrir sig bjargbúanum og kom hann fram þegar; mælti biskup þá harðlega við hann og heitaðist þegar að reka hann úr bjarginu; bað þá bjargbúinn sjer eirðar og að hann mætti einhversstaðar vera í bjarginu; er og mælt að hann segði: „Einhvers staðar verða vondar kindir að vera„.

Mýktist skap biskups þá svo, að hann gaf honum kost á að vera í hinu svo kallaða Heiðnakasti (kast er kallað vestra viss hluti úr einhverju tilteknu, t. a. m. hlutur lagsmanna í fjöru o. s. frv.). Var það hluti sá úr bjarginu, er óhægara var í að síga og ganga; er það sunnan til við mitt bjargið. Spurði biskup þá bjargbúann,hvað mikið ummál hann þyrfti.

Bjargbúi kvað hann því nærri geta mundi, er hann segði,hve margt skuldalið sitt væri.

Biskup frjetti hvað margt það væri.

Bergbúi mælti:

„Jeg hefi 12 skip fyrir landi, á hverju skipi 12 menn, hver maður hefir 12 skutla, fyrir hverjum skutli verða 12 selir; svo sker jeg hvern sel í 12 lengjur og hverja lengju í 12 stykki og þá verður stykki á mann og þar að auki tveir um hvern tota (: selshöfuð), og Teldu þar af, herra!„

Biskup markaði honum þenna hlut með skýrum merkjum og lagði bjargbúanum fyrir blátt bann, að fara út fyrir merki þessi; bannaði hann og öllum kristnum mönnum að fara í Heiðnakastið, og síðan gjörði bjargbúinn ekki mein af sjer.

Sigu og kristnir menn eigi í það, meðan trúan var sein sterkust. En nú síðan fyrir 60 vetrum eður um hin næstu aldamót hefir enginn forðast að síga í Heiðnakastið og að engu meini orðið. Björn hjet sá maður, og var bóndi á Látrum, er fyrst rjeðst til, og er hann hafði farið í Heiðnakastið fyrsta sinni og varð ekki að sök, kvað hann þakklætissálm til gjafarans allra góðra bluta fyrir vernd sína, en eigi af æðru fyrir bjargbúanum, heldur hinu, að enginn hafði áður haft áræði til að síga þar í bjargið fyrir því, að það var hættumest, sökum lausagrjóts. En Björn var atorkumaður, greindur og gætinn.

Látrabjarg segir þorv. Thoroddsen (Andv. XVII. 110) sje rúm 1400 fet á hæð, þar sem það er hæst, og nær tvær mílur á lengd, milli Keflavíkur og Látravíkur. Árið 1886 veiddust í bjarginu 36,000 svartfuglar. Lengst er sigið 120 faðma.